Schipper's Blogboek

2005-11-30T13:15:00.000-08:00

In Leiden nooit gebouwd...

Al jarenlang ben ik een roepende in de woestijn. Niemand luistert, de enkeling die mij uit beleefdheid aanhoort, haalt aan het eind van mijn relaas verbaasd de schouders op. Tot op heden heb ik nog geen medestanders kunnen ontwaren in mijn queeste tegen de lelijkheid van het Leidsche stadhuis. De valse zoetsappigheid van het stadhuis zou niet misstaan tussen de Anton Pieck huisjes in “De Efteling”.

Wat gebeurde met het oude stadhuis?
Het historische raadshuis aan de Breestraat in Leiden brandde in de nacht van 12 op 13 februari 1929 bijna volledig af. In een tijdsbestek van nauwelijks drie en een half uur werd het prachtige bouwwerk, met daarin al haar kunstschatten, verwoest. De reden van de brand lag niet gelegen in het feit dat een beruchte stadsgenoot zijn generale repetitie hield om deze vier jaar later in Berlijn te herhalen, maar had te maken met de hevige vorst, maar liefst 18 graden onder nul. De kachels in het stadhuis bleven die nacht branden, maar één kachel brandde echter door. Op de dag na de nacht van de brand bereikte K. Leemburg uit Leeuwarden als eerste de Bonkervaart en won aldus de Elfstedentocht in een toenmalige recordtijd van 11 uur en 9 minuten. Beide brandweerspuiten waren uitgerukt en pas omstreeks acht uur in de morgen van 13 februari was, mede dankzij de hulp van de brandweer uit Leiderdorp, Oegstgeest, Den Haag en Voorschoten, alle gevaar voor uitbreiding van het vuur naar omliggende panden geweken. Het stadhuis was een troosteloze ruïne met smeulende rookpluimen en gaf een surrealitisch beeld van rook en hangende ijspegels aan de restanten van de oude gevel alsook aan de snorren van de brandweerlieden. Donderdag 14 februari bezochten koningin Wilhelmina en prins Hendrik de plaats van de stadhuisbrand en uit het hele land stroomden de reacties van medeleven binnen.

De geschiedenis van het oude raadhuis
Voor zover valt na te gaan had Leiden al in 1350 een stadhuis, toen nog raadhuis geheten. Dit raadhuis bestond uit een hal met daarboven een vergaderkamer voor het stadsbestuur en een toren. Dit stadhuis brandde af in 1381 en er is niets van bewaard gebleven. In de jaren die volgden werd het nieuwe stadhuis steeds her- en verbouwd, omdat het stadsbestuur zich steeds meer uitbreidde. De instelling van het College der Veertigraden, een voorloper van de huidige gemeenteraad, in 1449 vroeg echter om nog meer vergaderruimte. En niet alleen dit college had ruimte nodig, ook de schepenen en de vierschaar, de vier burgemeesters, hadden behoefte aan ruimte om te beraadslagen. Voor de uitbreiding van het stadhuis werden diverse huizen uit de buurt aangekocht.

Na het beleg van de Spanjaarden, in 1574, kwam de textielnijverheid tot bloei en daarmee ook de stad. Het stadhuis moest hiervan getuigen. Lieven de Key, de stadsteenhouwer van Haarlem, ontwierp een nieuwe gevel voor de Breestraatzijde van het stadhuis. Deze man is geen onbekende trouwens, want hij ontwierp ook het stadhuis van Haarlem en de Waag van Gouda. Na twee jaar bouwen bezat Leiden Nederlands langste Renaissancegevel. In de Hollandse Gouden eeuw onderging ook het interieur allerlei verfraaiingen. Tal van vooraanstaande kunstenaars kregen de opdracht om de verschillende kamers van het stadhuis representatief te maken. Zo schilderde Jan Lievens een schoorsteenstuk voor de vergaderkamer van de Grote Vroedschap, het stedelijk bestuurscollege dat nu de gemeenteraad heet. Ferdinand Bol schilderde een stuk over het bestuur van de stad voor de burgemeesterskamer. Aan het plafond werden de wapens van de in 1662 regerende burgemeesters aangebracht. Vervolgens werden de kamers van de vier burgemeesters en de grotere colleges, zoals het Gerecht, luxueus aangekleed met wandkleden met ingewerkte figuren, gobelins genaamd.

Een nieuw stadhuis
De Rijkscommissie van Monumentenzorg bracht op 5 juni 1929 een advies uit over de herbouw van het stadhuis. Het advies hield globaal in:

· restaureer de gevel aan de Breestraatzijde
· bouw een nieuw stadhuis achter die gevel
· bouw een nieuwe gevel aan de Vismarktzijde
· laat dit alles ontwerpen door een van Nederlands beste architecten

De opdracht
De gemeentearchitect van Hilversum, W.M. Dudok, kreeg aanvankelijk de opdracht. Aan Dudok werd gevraagd om twee ontwerpen te maken. Eén met behoud van de historische gevel en één zonder. Nadat ook vanaf ministerieel niveau te kennen werd gegeven dat de oude gevel in de ieder geval moest worden bewaard, werd afgezien van deze tweede mogelijkheid. Eigenlijk had Dudok al aanvankelijk geadviseerd om een nieuw stadhuis op een andere plek te bouwen, op een min of meer prominente ligging in het vergroot gedachte stadsplein. Het zou daardoor ook beter bereikbaar voor de inwoners zijn. De gemeenteraad ging hier niet op in en de scepsis tegen Dudok werd gezaaid. Een storm van kritiek stak op en gevolg was dat B&W een commissie van deskundige wilde horen over het ontwerp van Dudok. Op 8 juni 1931 nam de Leidse gemeenteraad het besluit te wachten met het verstrekken van de opdracht aan Dudok en op 2 november 1931 werd de opdracht zelfs in zijn geheel ingetrokken. Hiertoe had ook zeker de brief van de minister bijgedragen waarin deze stelde dat de historische gevel bewaard moest blijven. De ontwerpen van Dudok kregen echter zo veel kritiek van buitenaf dat de gemeenteraad besloot vijf andere architecten ook een kans te geven. Hun ontwerpen zouden dan vergeleken worden met die van Dudok. Deze was echter, geheel terecht, zo beledigd dat hij verdere samenwerking met de gemeente weigerde. Dudok had de donkere wolken al zien hangen en schreef aan de gemeenteraad ‘dat onder de gegeven omstandigheden acht ik het (…) niet mogelijk het gemeentebestuur van Leiden langer van advies te dienen’.

Ontwerp van Dudok
Het ontwerp voor het raadhuis van Leiden was echter ‘teveel internationaal en komt aan specifiek Hollands karakter te kort.’ Dudok had in zijn toelichting gesteld dat hij geen compromis zocht maar een nieuw gebouw van onze tijd, maar daarbij wel stellend dat ‘het probleem is aanvaard zooals het is en er is niet getracht het te verzachten (…) de oude gevel is in het nieuwe raadhuis opgenomen als een oude steen in een nieuwe ring.’ De herbouwde gevel zou in elk geval geen dood masker mogen zijn voor een geforceerd plan; (…) het nieuwe gebouw zou een opnieuw bezield element moeten vormen, dat bovendien de redelijkheid en overzichtelijkheid der ruimteverdeeling niet schaden mag,’ aldus de bouwmeester zelf. Bovendien waarschuwt Dudok[1] voor een verkeerd begrepen deferentie van oude schoonheid en daarom moet alleen voor de bouw met behoud van de historisch gevel worden gekozen indien deze ‘de ontwikkeling van gaaf, modern plan, met volkomen redelijke ruimte-distributie niet in de weg zou staan’. Dudok heeft zichzelf – gelukkig – nooit als pure functionalist gezien, daarvoor veroorloofde hij zich te veel vrijheid omdat hij vond dat architectuur moet uitstijgen boven de functie.[2]

Dit leidde niet alleen tot kleine manipulaties in de constructie maar ook tot een wisselende rol en de betekenis van licht en glas in de ontwerpen van Dudok. Glas is een wonderlijk element in de bouwkunst. ‘Het is wand en tegelijk geen wand: ruimteomsluiting en ruimteverbinding.’ Bovendien zag Duduk destijds, ver voor de tijd van grote glazen kantoren als spiegelpaleizen die tegenwoordig alle industrieparken vervuilen, al in om op welke wijze licht wel op een mystieke wijze in een gebouw kan werken.

‘Door aan de Vischmarkt de willekeurige verbreeding van den Ouden Rijn [bedoeld wordt Nieuwe Rijn PHWJS] te laten vervallen en dezen op een normale Leidsche grachtbreedte te reduceren, en voorts door het overbouwen van een winkelgalerij aan den Vischmarkt, bleek het, met behoud van den ouden gevel, mogelijk, een zoo grote bouwdiepte beschikbaar te verkrijgen, dat een ruim binnenplein in het plan kan worden opgenomen.’ Dit binnenplein met een waterbassin was toegankelijk door de breestraatpoort waar ook een vrijstaand beeld van een phoenix was gedacht, dat de herbouw symboliseerde. Het plein, dat hij vergeleek met de binnenplaats van het Dogenpaleis in Venetië, waar ook de aan elkaar aansluitende gevels zoveel van karakter verschillen, zou ook een zonbelichting van veel werkvertrekken mogelijk maken.

‘De carillontoren, waarvan de opneming door Uw College werd verlangd, en die ik trouwens in een modern raadhuis weliswaar traditioneel, maar niettemin ook voor onzen tijd nog waardevol element acht, verhoogt de werking van het silhouet. De vorm van de torenbekroning houdt met de moderne opvattingen inzake de inrichting van carillons zooveel mogelijk rekening: deze vereischen een tamelijk besloten klankkamer waar het geluid zich mengt en van waaruit het door betrekkelijk nauwe galmgaten naar buiten treedt’.

In augustus 1930 wordt het plan van Dudok met behoud van de oude gevel bekend en een storm van kritiek barst los. De sterke termen vlogen over tafel, van ‘iets onafs en als vloekend’ tot ‘een hof van nihilisme en de frivoliteit.’ Met name de toren moest het ontgelden. ‘Een toren? Feitelijk niet; een schacht. Ja, dat is zoo de moderne toren, een hooge kwadratische schacht met groote volkomen ongebroken platte vlakken en dat bovenaan een schevigheid om daar te breken met de historische horizontale overgangsvormen en dan daarop een geweldige kubus met uurwerkwijzerplaten[3]’.

De toren is juist een van de prachtige aspecten van ditt ontwerp en vervulden vaak een belangrijk aspect in zijn werken en Dudok hechtte daaraan. De torens geven een gebouw altijd een zekere importantie en vormen een vaak asymmetrisch in het geheel geplaatste, verticale as waar omheen het gebouw roteerde als de beschouwer zich bewoog.[4]

Ontwerp Blaauw
Pas in 1934 besloot de gemeenteraad na lang beraadslagen in zee te gaan met het historiserende ontwerp van ingenieur C.J. Blaauw. Alleen al de werkzaamheden van de gevelrestauratie namen vier jaar in beslag. Pas in december 1940 betrokken de burgemeester en wethouders hun werkkamers in het nieuwe stadhuis. De opdracht aan Blaauw was, moet gezegd worden, even moeilijk als die van Lieven de Key in 1595. Lieven de Key moest een gevel plakken voor het bestaande middeleeuwse stadhuis. De taak van Blaauw was een nieuw stadhuis bedenken achter een bestaande gevel, ondanks de moeilijkheid van de opdracht, vrees ik dat deze opdracht voor Blaauw gewoon een maatje te groot was. Daarnaast gold als extra handicap het feit dat de Breestraat, vroeger een dijk was en een stuk hoger ligt dan de Vismarkt. Bij betreding van de eerste verdieping van het stadhuis via het bordes aan de Breestraat, bevindt men zich aan de Vismarktzijde direct op de tweede verdieping.

Tot slot
Voor de goede orde ik ben geen principiële tegenstander van lelijkheid. Het is een noodzakelijk kwaad, waardoor de gratie van de schoonheid kan gedijen. Op mest groeien de mooitste rozen.

Maar niet alle lelijkheid mag gedoogd, laat staan geaccepteerd worden. Het huidige stadhuis moet ontmanteld worden en desnooods herbouwd moet worden in het eerder genoemde pretpark in het Zuiden des Lands. Het ontwerp van Willem Marinus Dudok kan dan alsnog gebouwd worden en een historische vergissing wordt gecorrigeerd. Leiden krijgt dan alsnog het stadhuis waar deze stad recht op heeft.

Wellicht had Duiker, een van de vijf architecten die tevens meedingde naar de opdracht, gelijk had toen hij zei op de vraag van de BNA dat ‘een brand is altijd uit den booze, als het echter toch moet zijn, hopen wij dan slechts dat hij een volgend maal zijn werk zoo grondig verricht, dat er geen “kwesties” van kunnen komen.’

Wil de nieuwe Marinus van der Lubbe nu opstaan?

[1] Bouwkundig Weekblad Architectura, augustus 1930.
[2] Herman van Bergeijk, Willem Marinus Dudok, architect-stedebouwkunidge 1884-1974, V+K Publishing/Inmerc, Naarden 1995, p. 55
[3] Zie voor de kritiek onder meer Cornelis Veth en Anthony Kok in Maanblad voor beeldende kunsten, Augustus 1930.
[4] Herman van Bergeijk, Willem Marinus Dudok, architect-stedebouwkunidge 1884-1974, V+K Publishing/Inmerc, Naarden 1995, p. 57 e.v.

2005-10-29T09:29:00.000-07:00

ERST DAS FRESSEN, DANN DIE MORAL

In de film ‘The silence of the lambs’ spreek Dr. Hannibal Lector de onvergetelijke woorden over een nietsvermoedende enquêteur die bij hem aan de deur was verschenen: “I ate his liver with some fava beans and a nice Chianti.”

De mensheid heeft in de afgelopen millennia over slechts weinig onderwerpen consensus weten te bereiken, doch over één taboe bestaat redelijke unanimiteit. Dit taboe is kannibalisme. Het verschijnsel kwam wel eens voor als onderdeel van de rituelen die waren verbonden met het voeren van oorlog tussen de verschillende stammen in ondermeer het Amazonegebied, Afrika, Fiji en Nieuw Guinea. Er zijn echter ook individuele gevallen gemeld in de Westerse wereld, maar die zijn voornamelijk verbonden met geestelijk instabielen en criminelen. Eind 2002 speelde zo'n vreemde zaak in het Duitse plaatsje Kassel. Een man, genaamd Armin Meiwes, vroeg via het internet letterlijk om een slachtoffer. Meiwes zocht al jaren iemand om op te eten en had al meerdere potentiële slachtoffers benaderd, maar zij haakten allemaal op het laatste moment af. Aan de oproep werd uiteindelijk gehoor gegeven door ene Brend Jürgen Brandes uit Berlijn. Na een tijd met elkaar gecorrespondeerd te hebben maakten zij een afspraak. Zoals het een Duitser betaamd had Brandes zelfs keurig een dag vrij gevraagd van zijn werk. Per trein reisde hij naar Kassel waar hij Meiwes ontmoette. Ze reden naar Meiwes' huis. Alvorens Brandes uiteindelijk op zijn eigen verzoek werd vermoord, aten ze eerst samen de penis van Brandes op, waarna Meiwes hem doodde en vervolgens zijn vlees in de koelkast bewaarde.

De zaak is voor juristen interessant, omdat Brandes immers zelf om zijn dood had verzocht. "Levensberoving op verzoek" of euthanasie was wat Meiwes' advocaten bepleitten. De rechter ging hier niet op in en veroordeelde Meiwes tot 8,5 jaar gevangenisstraf wegens doodslag. Over de motieven rondom het zich vrijwillig laten slachten en opeten van Brandes, en de gruwelijke daad van Meiwes bestaan – begrijpelijk – nog veel vraagtekens. Dit voorval is een macabere bevestiging van de dichtregel uit ‘Het Huwelijk’ van Willem Elsschot, namelijk dat tussen droom en daad staan wetten in de weg en praktische bezwaren. Deze zinsnede lijkt de Amerikaan Marc Nuckols aan het denken te hebben gezet. Hij is de directeur en oprichter van Hufu TM, LLC. Via dit Internetbedrijfje kan Hufu besteld worden. Dit is dusdanig geprepareerde tofu, dat het qua textuur en smaak op mensenvlees lijkt (althans dat wordt beweerd op de website http://www.eathufu.com/).

De website staat boordevol informatie, tips en recepten. Het product wordt gepresenteerd als 'It's the healthy Human flesh alternative!' Omdat het product volledig plantaardig is, is het ook geschikt voor vegetariërs! Toch attent dat voor de vegetariërs en veganisten onder ons er tegenwoordig volledig plantaardig 'mensenvlees' voor handen is. Daarnaast vermeldt de website dat het product legaal zou zijn in alle 50 staten van de Verenigde Staten van Amerika alsook in het ‘District of Columbia’. Het bedrijfje is wat minder zeker over Europa en neemt al een voorschot op een eventuele verbodsactie door een Europese Staat, door te stellen dat het verbieden van het product volgens de Hufu TM LLC in strijd zou zijn met het Europees Recht.

Zonder te treden in de problematiek rond de beschermingsmaatregelen die Europese staten mogen nemen in het kader van voedselveiligheid en de al dan niet (il)legale maatregelen in het kader van vrij vervoer van goederen en diensten, valt ook aan een andere juridisch leerstuk te denken.

In Nederland en de meeste andere landen is virtuele kinderporno, gemaakt met behulp van computersoftware of tekenaars, verboden. De gedachte van de wetgever is dat dergelijke kinderporno toch verboden moet worden, ondanks dat er geen daadwerkelijke kinderen slachtoffer zijn geworden van seksueel misbruik, omdat het kind als lustobject wordt geaccepteerd en dit drempelverlagend kan werken indien dit vrij verhandelbaar zou zijn. Een dergelijke analogie kan ook aangevoerd worden tegen dit hufu, temeer de 'kritische consument' in de verleiding gebracht kan worden om het 'echte werk' eens te gaan proeven.

Enfin, stof ter overpeinzing en voer voor juristen. In de periode tussen Kerst en Oud en Nieuw Jaar houdt mijn jaarclub Dispar Vulgo een traditioneel diner waarbij ieder één gang voor zijn rekening neemt. Heeft u al geraden wat ik dit jaar zal serveren?

Juist, ‘liver with some fava beans and a nice chianti’.

2005-10-24T20:21:00.000-07:00

Inspiratiebeeldje

Gisteren, 23 oktober, was mijn broertje jarig en zoals ieder is het weer ploeteren om een leuk cadeautje verzinnen. De digitaal onderlegde speurder kan tegenwoordig ook grasduinen op het wereld wijde web, dat inmiddels al uit meer dan 8.000.000.000 pagina’s bestaat. Soms zitten hier kleine pareltjes van pagina’s tussen met verborgen schatten waarvan het bestaan niet eens gedroomd had kunnen worden. Zo ook de onderstaande pagina, maar eerst nog het volgende.

Ik ben niet alleen een groot voorstander van de scheiding tussen kerk en staat, maar ook voor een scheiding van kerk en sport. Te pas en te onpas worden wij geconfronteerd met smakeloze taferelen van een religieus exhibitionisme, waarin sporters, met name atleten hebben hier een handje van, God (m/v) danken voor feit dat Hij hen heeft laten winnen. Training, talent en toeval zijn factoren die zelden met dezelfde verve worden bejubeld. Vanzelfsprekend heeft Onze Lieve Heer niets zinniger te doen, dan zich te bemoeien met de uitslagen van (atletiek)wedstrijden. Indien Hij dit slechts zou doen bij Wereldkampioenschappen, dan zou dit misschien nog te begrijpen zijn, maar volgens de Jehovasporters doet Hij dit ook in andere wedstrijden. Misschien is dit wel het religieuze argument tegen gokken op sportwedstrijden, immers een ‘interventie van hierboven’ is niet alleen zuivere competitievervalsing, maar het blijft ook lastig voor de bookmakers en de gokkers.

Enfin, mijn cynisme dicteert mij dat het slechts een kwestie van tijd zal zijn dat deze mijns inziens ongewenste invloed van religie op sport, een tegenbeweging in het leven zal doen roepen. Welnu deze is gevonden, maar helaas niet van het gezond verstand, die de voorgaande taferelen ontmoedigd, maar een echte tegenbeweging in de meest letterlijke zin van het woord, te weten de invloed van sport op religie. En wanneer sport eenmaal ergens is doorgedrongen dan volgt de marketingprularia al snel. Ik zou mij schuldig gaan voelen, indien ik deze pagina niet met u zou delen. Klik op de onderstaande weblink en wees zelf getuige van wat ik beweer. Voor iedereen die nog een klein obscuur plekje over heeft in een kast zeg ik: “Pakt uwe Kredietkaart en bestel!”

http://www.catholicshopper.com/products/inspirational_sport_statues.html

Over de waarheidsgetrouwheid van de beeldjes ben ik vanzelfsprekend te kritisch. Op het beeldje "Jezus en voetbal" voldoet Jezus niet aan de officiële kledingsvoorschriften van de spelregels van de FIFA en KNVB. Sandalen zonder noppen (!) en geen korte broek (immers alleen een zogenaamde slidingsbroek is toegestaan).

Persoonlijk kan ik niet wachten op een beeldje met "Jezus en Formule I". Mijn fantasie maakt overuren. Jezus in de auto als coureur of toch maar erbuiten als bandenwisselaar? Zou Hij wel gekleed gaan in een habijt dat 30 seconden brandvertragend werkt conform de FIA-richtlijnen? De mogelijkheden zijn eindeloos voor de actieve geest, maar zelfs ik kan mij hem niet voorstellen in een pitspoezenpakje van Lucky Strike!

2005-10-24T02:14:00.000-07:00

Welkom

mijn

Blogboek